Ellikqalʼa tumani: boy tarix va nurli istiqbol

2012-yilda Qoraqalpogʻiston Respublikasining Ellikqalʼa tumanida boʻlib oʻtgan "Oʻzbekiston madaniyat va sanʼati Formui” va YuNESKOning yurtimizdagi vakolatxonasining eng yirik loyihalaridan biri – "Asrlar sadosi” anʼanaviy madaniyat Festivali davomida ushbu zamindagi qalʼalarning juda qadimiyligi, oʻziga xos arxitekturaga ega ekanligi butun dunyodan kelgan madaniyat va sanʼat ixlosmandlarini oʻziga jalb etdi. Shuningdek, festivalda namoyish etilgan shu zamin xalqlarining milliy urf-odatlari, oʻziga xos liboslari, xalq ogʻzaki ijodi va milliy oʻyinlari ijrosi barcha  ishtirokchilarda oʻchmas taassurotlar qoldirdi. Qadim ajdodlarimizdan qolgan maʼnaviy nomoddiy merosimizning betakrorligini, bebaholigini dunyoga koʻz-koʻz qildi.

Ellikqaʼla... Xaqiqatan ham bu tumandagi qalʼalar, tarixiy obidalar bilan tanishgan kishi  ularning bunyodkorlari aql-zakosiga, qobiliyatiga tan bermay iloji yoʻq.

Ellikqalʼa tumani 1977-yil 23-martda tashkil topgan boʻlib, tuman hududi shimolda Qizilqum choʻli, Sulton Uvays togʻi tizmalari va Qozogʻiston Respublikasining Qizil Oʻrda viloyati, gʻarbdan Beruniy va Taxtakoʻpir tumanlari, Janubda Xorazm viloyati, sharqdan Toʻrtkoʻl tumani va Navoiy viloyati bilan chegaradosh.

Markazi – Boʻston shahri.

Yer maydoni – 5 ming 419 kvadrat kilometr.

Tuman hududida 13 ta ovul va 7 ta mahalla fuqarolar yigʻinlari mavjud boʻlib, ularda 22 353 oila istiqomat qiladi. Aholining 88,7 foizi qishloqda, 11,3 foizi shaharda yashaydi. Ikkita engil sanoat korxonasi, 3 ta qoʻshma korxona, 4 ta transport korxonasi, 70 ta umumtaʼlim maktabi, 1 ta akademik litsey, 6 ta kasb-hunar kolleji, markaziy shifoxona va qishloqlarda 40 ga yaqin tibbiyot muassasalari xalqqa xizmat qilyapti.

Tumanda Arxeologiya va tarix, Otajon Xudoyshukurov, Muhammad Yusuf muzeylari faoliyat koʻrsatmoqda. Mustaqillik, Xotira, «Ustozga ehtirom», «Baynalmilal jangchilar xotirasi» maydonlari, «Toza bogʻ» ovulida esa «Baynalmilal jangchi» xotirasi yodgorligi mavjud.

Xalqaro Otajon Xudoyshukurov jamgʻarmasi, «Ayozqalʼa tur» sayyohlik majmui ishlab turibdi.

Ellikqalʼa tumani oʻzining qalʼalari bilan butun dunyoga mashhur boʻlib, bu joyga har yili dunyoning turli davlatlaridan yuzlab sayyohlar tashrif buyuradi. Bu diyordagi qalʼalar oʻzining boy tarixi bilan mashhurdir. Tumandagi qalʼalardan Qoʻyqirilganqalʼa, Tuproqqalʼa, Oqchaxonqalʼa, Qizilqalʼa, Qoʻrgʻoshinqalʼa, Yonboshqalʼa, Burgutqalʼa, Qavatqalʼa, Guldursinqalʼa, Bozorqalʼa va boshqa koʻplab qalʼalarni tilga olishimiz mumkin.

Tuproqqalʼa (asl nomi Darjosh) miloddan avvalgi I-asrdan milodiy 305-yilgacha Xorazmshohlar davlatining qadimgi poytaxtlaridan biri boʻlgan. Undan oldin Qoʻyqirilganqalʼa (Hadarkat), Bozorqalʼa (Nuzkat), Oqchaxonqalʼalar bu davlat poytaxtlari boʻlgan.

Tuproqqalʼa 350 X 500 metr oʻlchamdagi (maydoni 17,5 ga) toʻgʻri toʻrtburchakli shahar boʻlib, balandligi 8 metr, ikki qatorli qalin devor bilan oʻrab olingan. Devorlar boʻylab kvadrat shaklidagi burjlar hamda tashqi devorning yuqori qismida qadimiy nayzasimon shinaklari boʻlgan. Qalʼa ikki qismdan – qoʻrgʻon va shoxlar saroyidan iborat. Qoʻrgʻonga janub tomondan darvoza orqali kirilgan va shu yerdan boshlangan eni 10 metrli katta koʻcha orqali shaxristonga, ibodatxonaga, bozorga va Shoxlar saroyiga oʻtilgan. Shahriston 9 kvartalga boʻlingan boʻlib, unda 200 dan koʻproq xonadon joylashgan.

Tuprorqqalʼa 305-yilgacha, yaʼni IV asr boshlarigacha Xorazmshohlar davlatining poytaxti boʻlgan.

Ellikqalʼa  tumani nafaqat tarixiy  obidalari, balki, bugungi kunda ham xalqining  bunyodkorlik mehnati, barcha jabhalarda erishayotgan yutuqlari bilan Qoraqalpogʻiston  Respublikasida oʻz oʻrniga, nufuziga ega hudud hisoblanadi.

Ayni kunda bu yerda faoliyat yuritayotgan ikkita yengil sanoat korxonasi, 3 ta qoʻshma korxona, 4 ta transport korxonasi tuman iqtisodiyotining yuksalishida muhim oʻrin tutadi.

Mavjud umumtaʼlim, oʻrta maxsus kasb-hunar taʼlimi muassasalarida ustoz muallimlar mustaqilligimiz oʻzligimizni, insoniy haq-huquq va burchlarimizni anglash, sogʻlom va har jihatdan barkamol insonlarni kamolga yetkazish borasida ilgari tasavvur ham  qilib boʻlmaydigan imkoniyatlar yaratganidan unumli foydalangan holda yoshlarni intelektual salohiyatli, fidoyi qilib tarbiyalamoqdalar.

Tuman aholisining koʻpchilik qismi agrar soha bilan band. Mavjud  fermer xoʻjaliklarida qishloq xoʻjalik mahsulotlari yetishtirishni koʻpaytirish, koʻptarmoqli xoʻjaliklarga aylantirish hisobiga daromadlarini oshirishga ulkan eʼtibor qaratilayapti. Shuningdek, oilalarning tomorqa yerlaridan unumli foydalanish, imtiyozli kreditlar hisobiga har bir oilani tadbirkor qilish borasidagi saʼy-harakatlar samarasida tuman xalqining turmushi farovon va tinch-osoyishtadir.

Oygul Rajabova.

(Foto - adolatgzt.uz)