Tilni saqlash odobi

Bismillahir rohmanir rohiym!

Har qanday odamning tafakkur doirasini, odobi va axloqini, uning maʼnaviy borligʻini suhbatidan, tilidan anglab olsa boʻladi.

Alloh tomonidan til va aql degan bebaho neʼmat inson jismida yaratilibdiki, ushbu vosita bilan insonlar oʻzaro muloqot, musohaba va boshqa insoniy munosabatlarini amalga oshiradilar.

Baʼzan suhbatlar asnosida nooʻrin iboralarni bilib-bilmay ishlatish oqibatida oʻzaro kelishmovchiliklar yuzaga kelib, kimningdir nojoiz bir ogʻiz soʻzidan boshimizga ogʻir fitna-fujurlar yogʻilishi ham mumkin. Xalqimiz orasida “Oshning taʼmi tuz bilan, odamning taʼmi soʻz bilan”, degan maqol bejiz aytilmagan.

Aqlli inson qanday joyda boʻlmasin, tiliga erk bermasdan, koʻproq eshitib va oz gapirib, sabr-u toqat bilan oʻtirishi maqbul odoblardan hisoblanishini ulugʻlarimiz ilgaridan bizlarga oʻrgatganlar. Masalan, Nabiy (s.a.v): “Yaxshilikni aytib, foyda koʻrgan yoki sukut saqlab, salomat boʻlgan kishiga Allohning rahmati boʻlsin”, deganlar. Ali ibn Abu Tolib (r.a) aytadilar: “Til nodonlik va adashtiruvchi, aql esa toʻgʻrilovchi meʼyoriy oʻlchovdir”.

Albatta, jamoatda sukut saqlash, bu yuksak darajadagi odoblilik koʻrinishi boʻlib, mabodo, olim yoki nodon va johil odam boʻlsang-da, oʻtirishlar jarayonida sukut saqlay olganing boisidan ham ahli jamoat seni: “bu juda dono kishi ekan”, deb yuksak eʼtiborga loyiq koʻrishi mumkin.

Kishi kundalik hayotining asosiy qismini mehnat qilish, tahsil olish va boshqa jamoat ishlari bilan oʻtkazadi. Ushbu jarayonlarda yaxshi doʻstlar va shirin soʻz, fahm-u farosatli hamsoyalar, kasbdoshlar, qolaversa, umr yoʻldoshining, farzandlarining oʻzaro muomaladagi mehr-u oqibati, izzat va hurmati insonning huzur-halovatda, armonsiz yashashiga, qolaversa, koʻp umr koʻrishiga ham sababchi boʻlishi ulugʻlarimiz tomonidan sinab koʻrilgan hayotiy mujdalardan hisoblanadi. Baʼzi insonlarning manmanligi, qoʻpol muomalasi, oʻzini bilimdon sanab, baland kelishi va koʻpchilikni mensimasdan gapirishlari insonlarning asabiga salbiy taʼsir koʻrsatib, kayfiyatining buzilishiga olib kelishi mumkin.

Shu yerda kundalik hayotimda, jamoat orasida uchratgan baʼzi bir zamondoshlarimizning oʻzaro munosabatlaridagi xatti-harakatlaridan bir misol keltirib oʻtishni maʼqul koʻrdim: oʻz umrining aksariyat qismini maʼnaviy va maʼrifiy sohalarda, masʼul lavozimlarda ishlab oʻtkazgan, yoshi mendan uch-toʻrt yosh katta bir tanishimni elning maʼrakasida uchratib qolib, barcha qatori u bilan ham qoʻl berib salomlashib soʻrashdik. U kishi menga qandaydir istehzoli bir qarashda: “Qodirbergan, katta yigit boʻldingmi?”, – deb soʻrashdi. Men oʻz navbatida unga: “shukur, alhamdulillah”, – deb javob qaytardim. Ammo bu odamning yoshim 70 dan oʻtgan bir pallada men bilan bunday sensirab soʻrashishining tub sababini oʻzimcha aniqlay olmasdan, oʻsha voqea esimga tushsa, biroz asabim buziladi. Sababi, mening u inson bilan yaqin oshnachiligim boʻlmagan, umrim bino boʻlib, biron marta u bilan hazil-mutoyiba qilganligimni eslay olmayman. Bunday misollarning bir-nechalarini keltiraverishimiz mumkin, ammo zarurati ham yoʻq. Mashhur rus yozuvchisi F.M.Dostoyevskiy: “Agar sen maqsadga qarab ketayotgan boʻlsang va yoʻlda senga akillayotgan har bir itga tosh otish uchun toʻxtab yursang, unda sen hech qachon koʻzlagan maqsadingga yeta olmaysan”, – deganlar.

Odamlar bilan suhbatlashish jarayonlarida biz oʻzimizning hissiyotimizni, aql-idrokimizni oʻz vaqtida qattiq jilovlab, takomillashtirib borishimiz zarur. Aksincha, oramizda bizga zamondosh boʻlib kelayotgan baʼzi bir nodon, noshud kimsalarning salbiy taʼsiridan oʻzimizni jilovlay olmaganligimiz sababli maʼnaviy yoʻlimizdan adashib, pok insoniy qiyofamizdan ozishimiz ham mumkin. Shu boisdan ham har kim oʻziga mos va xos boʻlgan maslakdosh, suhbatdosh, doʻst-u birodarlar tanlashi, izlashi tabiiy holdir.

Uch yuz “Koʻhi qof” ni kelida tuymoq,

Dil qonidin bermoq falakka boʻyoq.

Yoinki, uch yuz yil zindonda yotmoq,

Nodon suhbatidan koʻra yaxshiroq.

Hatto, hazrat Pahlavon Mahmuddek ulugʻ valiullulloh zotlar ham nodonlar va nomardlarning dastidan, ular suhbatidan ozurda qolib yuqoridagi baytlarini bitgan boʻlsalar ne ajab.

Qadimiy odobnoma dasturlarida soʻzlashning toʻrtta sharti borligi tilga olinadi:

- soʻzlashga aynan undaydigan sabab boʻlishi, bu sabab soʻzlovchiga biron bir foyda keltirishi yoki biron bir zararni qaytarishi shart;

- soʻzni oʻz oʻrnida va qulay fursatda gapirishi;

- soʻzning ehtiyoj miqdorini bilishi va kifoyalanishi;

- aytiladigan soʻzni oldin tinglay bilishi va ushbu toʻrtala shartlarga suhbat asnosida qattiq rioya qilgan boʻlishi shart.

Har bir gapiruvchi kishi manfaatli boʻlgan soʻzlardan tashqari, qolgan barchasida tilini tiymogʻi lozim. Gapirish va gapirmaslik “manfaatda barobar” boʻlib qolsagina gapirish sunnat hisoblanadi. Chunki suhbat asnosida baʼzan “muboh” soʻzlar “harom”ga yoki “makruh”ga olib borishi ham uchrab turadi. Bundan saqlanish uchun tilimizga erk bermasdan yetuk va ilmli kishilarni tinglab oʻtirganimiz odobdan hisoblanadi.

“Qobusnoma”da Kaykovus oʻgʻliga nasihat qilib: “xalq oldida gapiradigan soʻzing goʻzal boʻlsin, bu soʻzingni xalq istab qabul qilsin. Xaloyiq soʻzlaringdan sening baland darajalarga yetishganingni bilib olsin, chunki kishining martabasini uning soʻzidan ham biladilar”, deydilar. Yana shuningdek: “har bir soʻzga quloq sol, qaysarlik va tezbozlik qilma. Oʻylamasdan soʻzlama. Har bir soʻzingni oʻylab gapirsang, keyin pushaymon boʻlmaysan. Boshqalarning soʻzini eshitishni kanda qilma. Mayli, u soʻz senga foydali boʻlsin yoki befoyda, ammo sen uchun soʻz eshiklari yopilib qolmasin va soʻzning foydasi tamom boʻlmasin. Har qanday joyda “sovuq” soʻz soʻzlamagin... Koʻp bil-u, oz soʻzlagin. Aqlli kishi koʻp soʻzlamaydi. Jim oʻtirish ham salomatlikka koni foydadir”, deyiladi.

Inson qayerda boʻlmasin, mansabi, mavqei, shaxsiy boyligi yoinki katta yoki kichik yoshdaligi, shaxsiy kuch-quvvatidan qatʼiy nazar, umummilliy mentalitetimizdan kelib chiqqan holda, xalqimizning milliy merosi boʻlgan odob dasturlarimizga astoydil rioya qilishi shart.

Qodirbergan hoji Jumamuratov,

Oʻzbekiston Respublikasi xalq taʼlimi aʼlochisi,

Qoraqalpogʻiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi,

mehnat faxriysi.