ODAM SAVDOSIGA QARShI KURAShISh SOHASIDAGI MILLIY QONUNChILIK VA XALQARO HUQUQIY HUJJATLAR

Bugungi kunda dolzarb masalalardan biri boʻlgan – ona tilimizga, milliyligimizga mutlaqo yot boʻlgan “odam savdosi” deb atalmish transmilliy jinoyatning oldini olish va unga qarshi kurashish borasida yurtimizda qator huquqiy islohotlar amalga oshirilmoqda.

Mazkur jinoyat qullikka uxshash shakllarda sodir qilinadi. Bundan tashqari, ekspluatatsiya qilish, insonni “tovar” sifatida sotish, inson omillaridan foydalanish yuli bilan daromad orttirish bilan bogʻliqligi sababli uta havfli jinoyatning mazmun-mohiyatini kasb etadi. Shu qatorda bolalar savdosi odam savdosining bir koʻrinishi va bolalar savdosi jinoiy faoliyatning uta xavfli turidir.

Bolalar savdosi faqatgina Uzbekiston Respublikasining muammosi sifatida qarashimiz notugʻri, chunki hozirgi kunda odam savdosi, shu jumladan bolalar savdosi bilan bogʻliq jinoyatlar kuplab mamlakatlarda tarqalib butun dunyo hamjamiyatini xavotirga solmoqda. Eng achinarlisi, bolalar savdosi bilan bogʻliq jinoyatchilikning keng tarqalishiga: aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlari – ishsiz yurgan fuqarolar, turmush hayotida kup qiyinchilikka uchragan ayollar va ota-onasining eʼtibori va qaramogʻidan chetda qolgan voyaga yetmagan shaxslarni uzlarining gʻarazli maqsadlarida foydalanayotganligidir.

Maʼlumki, milliy qonunchiligimizda, yaʼni Uzbekiston Respublikasi Oila Kodeksida har bir bola oilada yashash va tarbiyalanish, oʻz ota-onasini bilish, ularning gʻamxoʻrligidan foydalanish, ular bilan birga yashash, bola oʻz ota-onasi tomonidan tarbiyalanishi, oʻz manfaatlari taʼminlanishi, har taraflama kamol topishi, insoniy qadr-qimmatlari hurmat qilinishi huquqlari mustahkamlangan. Shuningdek, bolaning ota-onasi boʻlmaganda yoki ular ota-onalik huquqidan mahrum qilinganda va bola ota-ona qaramogʻidan mahrum boʻlgan boshqa hollarda uning oilada tarbiyalanish huquqi vasiylik va homiylik organi tomonidan taʼminlangan.

Shu qatorda Oʻzbekiston Respublikasining 2020-yilning 11-iyunida yangi tahrirda qabul qilingan “Odam savdosiga qarshi kurashish toʻgʻrisida”gi Qonunining qabul qilinishi mamlakatimizda odam savdosi jinoyatiga qarshi kurashishning milliy qonunchilik asoslarini mustahkamlab berdi. Mazkur Qonunning 30-,31- va 32-moddalarida, bolalarni tarbiyalash borasidagi oʻz majburiyatlarini bajarishdan boʻyin tovlayotgan ota-onalarni yoki ularning oʻrnini bosuvchi shaxslarni, gʻayriijtimoiy hayot tarzini kechirayotgan oilalarni va davlat himoyasiga muhtoj bolalarni ularga yordam koʻrsatish maqsadida aniqlash, bolalar uylarining va tugʻuruq komplekslarining faoliyati monitoringi kabi voyaga yetmaganlar savdosi profilaktikasining oʻziga xos xususiyatlarini oʻz ichiga olgan.

Shuningdek, 1994-yil 22-sentyabrda qabul qilingan Jinoyat Kodeksida ilk bor odam savdosiga qarshi kurashish maqsadida bunday harakatlar uchun alohida modda bilan jinoiy javobgarlik belgilandi.
Uzbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining 135-moddasida, odam savdosi, yaʼni odamni olish-sotish yoxud odamni undan foydalanish maqsadida yollash, tashish, topshirish, yashirish yoki qabul qilish kabi harakatlar jumlasiga oʻn sakkiz yoshga toʻlmaganligi aybdorga ayon boʻlgan shaxsga nisbatan sodir etilgan bulsa - sakkiz yildan oʻn ikki yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazosi belgilangan. Shuningdek, xalqaro hamkorlikning ifodasi sifatida, odam savdosiga qarshi kurashish va uning oldini olish choralari kurish maqsadida Uzbekiston shu kunga qadar uttizdan ortiq xalqaro huquqiy hujjatga qushildi. Uzbekiston Respublikasi odam savdosiga qarshi kurash borasida BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 2000-yil 20-mayda qabul qilingan “Bola huquqlari tugʻrisidagi konventsiyaga doir, bolalar savdosi, bolalar fohishabozligi va bolalar pornografiyasiga taaluqli Fakultativ protokol” xalqaro hujjatiga 2008-yil 11-dekabrdagi URQ-188-sonli Qonuni bilan qushildi. Shuningdek, BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 1950-yil 21martida qabul qilingan “Odam savdosi va fohishalikning uchinchi shaxslar tomonidan ishlatilishiga qarshi kurash tugʻrisida”gi Konventsiyaga 2003-yil 12-dekabrda qushilgan.

Hozirda odam savdosiga qarshi kurashish va uning oldini olish global ahamiyatni kasb etmoqda. Xalqaro ekspertlarning maʼlumotlariga kura, dunyo miqyosida har yili 4,5 milliondan ziyod kishi odam savdosi qurboni bulib, achinarlisi ular orasida 1,2 milliondan ziyodi bolalardir. Shu bois barcha davlatlarning uzaro hamkorligiga ehtiyoj tugʻilib, bu borada davlatlararo doirasida uzaro mustahkam hamkorlik urnatish ham kuchlarni birlashtirish taqazo etmoqda. Bu boradagi masala xalqaro milliy qonunchilik normalarida tartibga solinishi shaxsning huquq va erkinliklarini himoya qilishning samarali vositasi hisoblanadi.

B.Bekmuradov, Beruniy tumanlararo Iqtisodiy sudi sudyasi.