Abu Rayhon Beruniy tavalludining 1050 yilligiga BOBOMIZ QOLDIRGAN MEROS

Koʻhna zaminimizda qanchadan-qancha ziyolilar, buyuk mutafakkirlar, allomalar, olim-u ulamolar, shoir-u donolar dunyoga kelishgan, ijod qilishgan, ona Vatanimiz dovrugʻini jahonga tanitgan buyuklar Vatanidir bu. Ana shunday Alloh bergan buyuk ajdodimiz – Beruniy bobomizdir.

Prezidentimizning 2022-yil 25-avgustdagi Qaroriga koʻra, xalqimiz ming yillab kutgan orzu-armonlar amalga oshishi uchun zamin yaratildi – buyuk qomusiy olim  Abu Rayhon Beruniy tavalludining 1050 yilligi keng nishonlanadigan boʻldi. Shunga asosan Beruniy merosini oʻrganish boʻyicha xalqaro yoʻnalish belgilanib, 2023-yil oxirigacha  Qoraqalpogʻiston Respublikasi Beruniy tumanida Abu Rayhon Beruniy majmuasi qurilishi, alloma ilmiy-ijodiy merosiga mansub qoʻlyozma va boshqa madaniy boyliklar restavratsiya qilinishi, oʻquvchilar oʻrtasida Xorazm viloyatida tegishli fan boʻyicha xalqaro fan olimpiadasi  oʻtkazilishi, shuningdek, Abu Rayhon Beruniy nomidagi xalqaro mukofot taʼsis etilishi  kabi muhim jarayonlar ilm va ijod ahli tomonidan  mamnunlik, faxr-u iftixor bilan kutib olindi.

Kechagidek esimda, 90-yillarning boshida Beruniy tuman gazetasida faoliyat yuritayotgan kezlarim edi. Shaharning diqqatga sazovor joylarini aylanish maqsadida shundoqqina markazdagi Beruniy xiyobonida boʻldik. Alloma byustini ziyorat qilib, oʻzining betimsol bilimi bilan dunyoni lol qoldirgan olim tugʻilib-oʻsgan Kat qalʼasida  uning hayoti va ijodini aks ettiruvchi birorta joʻyali narsa topa olmadim. Bilim maskanlarida ham asarlari, eksponatlariga koʻzim tushmadi. Yoshlar deyarli olim haqida bilimga ega emas edi. Oʻsha davr uchun bu, albatta, tabiiy holat. Yoshlarda ayb yoʻq. Ayb totalitar tuzumda, mustamlakachilik zamonida. Qani edi, olimning kindik qoni tomgan goʻshasida  moʻʼjazgina muzey boʻlsa-yu, Abu Rayhon Beruniy hayoti va ijodi haqida soʻzlab tursa, manguga... mangulikka daxldor faxrimiz haqida... deb orzuladim.

Bu haqda “Oʻzbekiston ovozi” gazetasida kattagina chiqish qildim. Yillar oʻtdi, farzandlik burchim yangligʻ bu orzu koʻnglimning tub-tubida qolib ketdi, unutildi.

Bugun esa Prezidentimiz tomonidan qabul qilingan Qaror  mening olis xotiramni uygʻotdi. Beruniy bobomizga boʻlgan hurmat-eʼtiborni yanada oshirdi. Beruniy aniq va tabiiy fanlarga oid 182 ta asarini bizga meros qilib qoldirgan. Uning 18 tasi astronomiya, 15 tasi geografiya, 5 tasi astronomik uskunalar va ulardan foydalanish, 4 tasi yorugʻlik nurini kuzatishga, 5 tasi vaqtni hisoblash va aniqlashga, 5 tasi yulduzlarga, 7 tasi astrologiyaga, 14 tasi optika faniga oid asarlar boʻlgan. Qizigʻi shundaki, bu asarlarning 30 ga yaqini bizgacha yetib kelgan. Asarlarining asl qoʻlyozma nusxalari turli chet el kutubxonalarida, jumladan Tehron va Turkiya kutubxonalarida saqlanmoqda. Allomaning 300 ga yaqin qoʻlyozmasi Turkiyaning Sulaymoniya kutubxonasida mavjud. Uning mashhur  “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar”, “Hindiston” asarlarini bugun koʻpchilik yaxshi bilishadi. Beruniy yerning shar shaklida ekanligini isbotlab bergan birinchi olimdir. U “Hindiston” asarida  "Quyosh koʻrinmay qolishining sababi yerning yumaloqligidadir. Agar yer yumaloq boʻlmaganda yoz va qishda kun va tun har xil boʻlmas edi. Yerning choragi maʼmuradir. Maʼmurani gʻarb va sharq tomonidan Atlantika va Tinch okeani oʻrab turibdi. Bu okean yerning obod qismini dengizlardan, narigi tomondan gʻarb va sharqdan ajratib turibdi" deb yozgan. Allomaning bu fikrlari XV asrdan boshlab yuzaga kelgan buyuk geografik kashfiyotlarga asos solgan.

Bobokalonimiz Amerikani kashf etgan sayyoh Xristofor Kolumbdan 450-yil burun  Kolumbiya deb nom bergan orolni oʻzining “Hindiston” asarida kashf etgan, isbotlab ham bergan.

Abu Rayhon Beruniy oʻzining jahonni lol qoldiradigan oʻlmas asarlari, kashfiyotlari bilan butun dunyo maʼrifatparvarlari qalbini zabt etgan alloma. Koʻplab mamlakatlar madaniy-maʼnaviy, ilmiy taraqqiyotiga hissa qoʻshgan, olim-u fozillar yetishib chiqishiga zamin yaratgan qomusiy olim. Beruniy –bizning faxrimiz. Sababi u zaminimiz farzandi. Biz uning vorislarimiz.

Ming shukurki, ota-bobolarimiz va biz orzu qilgan kunlar keldi. Beruniy shahrida allomaga bagʻishlangan majmua quriladi. Bobomiz merosi chuqur oʻrganiladi.

Alloma bosib oʻtgan hayot yoʻli ibrat maktabidir. Uning boy ilmiy merosini avlodlar oʻrganib, beruniyzodalar yetishib chiqishiga ishonamiz, albatta.

Ziyoda SADADDINOVA, 41-sonli maktabning

  ijodiy-madaniy masalalar boʻyicha targʻibotchisi.