OʻQUVChINING DARS QOLDIRIShIGA KIM JAVOBGAR?

Jurnalist surishtiruvi

Mamlakatimiz mustaqillikka erishgan dastlabki kunlardanoq maʼnaviy qadriyatlarimiz hamda milliy manfaatlarimizga asoslangan yuksak taraqqiy etayotgan zamonaga munosib taʼlim tizimini yaratish, yuksak maʼnaviyatli, bilim va salohiyati ilgʻor, jismonan baquvvat yosh avlodni tarbiyalab, voyaga yetkazish masalasi davlat siyosatining eng ustuvor yoʻnalishiga aylandi. Juda katta umummilliy ahamiyat kasb etuvchi taʼlimni isloh qilishdek kelajakka daxldor vazifani bajarish, kadrlar tayyorlashning yangi tizimini birpo etish, mustaqil Vatan kelajagi boʻlgan barkamol avlodni tirbiyalashdek sharafli ishni amalga oshirishda muhtaram Prezidentimiz mislsiz tashabbus koʻrsatganini bugun nafaqat xalqimiz, balki butun dunyo ziyolilari yaxshi bilishadi. Chunki millat kelajagi uchun yuksak maʼnaviyatli, barkamol, salohiyatli avlodni tarbiyalash maqsadida mamlakatimizda Markaziy Osiyo davlatlari orasida birinchi boʻlib "Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonun va Kadrlar tayyorlash milliy Dasturi, taʼlim tizimini ifoda etgan hamda taʼlimning oʻzbek modeliga xos boʻlgan davlat taʼlimi standartlari ishlab chiqilib, amaliyotga tatbiq etildi. Shuningdek, oʻsib kelayotgan yosh avlodning xohish- istaklari, orzu-intilishlarini amalda namoyon etishlari, emin-erkin, oʻzlari xohlagan yoʻnalishlar boʻyicha tahsil olib, kasb-hunar egallashlarini kafolatlovchi qonuniy asoslar yaratildi. Yaʼni, "Bola huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisida”gi, "Voyaga yetmaganlar oʻrtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklar profilaktikasi toʻgʻrisida”gi, "Vasiylik va xomiylik toʻgʻrisida”gi qonunlar qabul qilindi. Bularning barchasi mamlakatimizda ilm-fan, taʼlim va madaniyatni rivojlantirish, yosh avlodni har jihatdan barkamol qilib tarbiyalash, intellektual salohiyatni inson kapitaliga aylantirish izchillik bilan amalga oshirilayotganidan dalolat beradi. Bir soʻz bilan aytganda, taʼlim tizimi sohasidagi davlat dasturlari, yuqorida biz sanab oʻtgan Qonunlar va qonun osti hujjatlari ushbu jabhani sifat jihatidan yangi bosqichga koʻtardi va pirovarida oʻquvchi-yoshlarga xalqaro meʼyorlarga muvofiq ravishda bilim berish imkonini yaratdi.

Shuni alohida qayd etish joizki, bugungi kunda mamlakatimizda taʼlimga yoʻnaltirilayotgan xarajatlar davlat byudjetining 35 foizdan ortigʻini tashkil etmoqda. 2013-yilda Jahon intellektual mulk tashkiloti tomonidan oʻtkazilgan tadqiqot natijalari shuni koʻrsatmoqdaki, Oʻzbekiston ayni paytda jahondagi 141 ta mamlakat orasida taʼlim tizimini rivojlantirish boʻyicha beshinchi oʻrinni egallab turibdi. Bu­ - sohada amalga oshirilayotgan ishlar hamda ularning hayotiy samaralari jahon hamjamiyati tomonidan yuksak eʼtirof etilayotganining amaliy tasdigʻidir.

Xoʻsh, barchamizning qalbimizga gʻurur va iftixor bagʻishlovchi bunday yuksak eʼtirofga javoban hamma joyda ham samarali ishlar olib borilayotirmi? Mamlakatimizda joriy etilgan 12-yillik barcha uchun majburiy va bepul taʼlim imkoniyatlaridan yoshlarimiz unumli foydalanishyaptimi? Yuqorida biz sanab oʻtgan Qonunlar asosida oʻz farzandining taʼlim olishi, xohlagan yoʻnalishi boʻyicha mutaxassislikka ega boʻlishlari uchun ota-onalar tomonidan zarur shart-sharoit yaratib berilayotirmi? Oʻquvchi-yoshlarning umumtaʼlim fanlariga oid bilimini oshirish bilan birga aniq mutaxassislik va kasb-hunarga ega boʻlishlarini taʼminlash maqsadida kasb-hunar kollejlari oʻqituvchilari oʻz zimmalaridagi masʼuliyatni chuqur his qilishayotirmi? Oʻquvchi-yoshlar-chi? Ular Davlatimiz tomonidan yaratilib berilgan jahon andozalariga mos shart-sharoitlardan unumli foydalanishmoqdami?

Biz yuqoridagi savollarga javob topish, kasb-hunar kollejlari oʻquvchi-yoshlarining tahsil olish va kasb-hunar egallashga intilishlarini oʻrganish maqsadida tumanimizdagi Amudaryo agrobiznes kasb-hunar kolleji hamda Amudaryo xizmat koʻrsatish va servis kasb-hunar kollejlarida boʻlib, oʻqituvchi va oʻquvchi-yoshlarning davlatimiz gʻamxoʻrligiga qanday munosabatda ekanliklari bilan qiziqdik.

Dastlabki kuzatishlarni Amudaryo agrobiznes kasb-hunar kolleji hayoti bilan tanishishdan boshladik. Avvalo shuni aytish kerakki, kollejda 7 ta yoʻnalish boʻyicha 46 ta guruh boʻlib, mazkur guruhlarda 1381 nafar oʻquvchi taʼlim-tarbiya olishadi. Oʻquvchilarning oʻzlari xohlagan yoʻnalishlarda taʼlim olishlari, nazariy bilimlarini amaliyotda mustahkamlab borishlari uchun barcha sharoitlar muhayyo. Eng zamonaviy oʻquv-amaliyot anjomlari bilan jihozlangan auditoriyalar, sport va tantanalar zali, shinam va ozoda yotoqxona, 42183 ta kitob fondiga ega "Ziyo net” taʼlim tarmogʻiga ulangan axborot-resurs markazi, nazariy mashgʻulotlar uchun laboratoriya, lingafon va kompyuter xonalari oʻquvchi-yoshlar xizmatida. Kollejda ana shu shart-sharoitlar ogʻushida davlat gʻamxoʻrligiga munosib tahsil olayotgan yoshlarning borligidan quvondik. Sportchi-yoshlar erishayotgan ayrim yutuqlar, xususan, voleybol sporti boʻyicha kollejlararo oʻtkazilgan musobaqada tumanda 2-oʻrinni, futbol boʻyicha 1-oʻrinni egallaganlari tahsinga loyiq. Fanlar olimpiadasining tuman bosqichida nemis tili fanidan Muhtaram Qoʻchqorova, frantsuz tili fanidan Sveta Shamilovalar gʻoliblikni qoʻlga kiritishib, Qoraqalpogʻiston Respublikasi bosqichiga yoʻllanma olishganini eshitib, quvondik. Lekin 1381 nafar oʻquvchi tahsil oladigan kollej uchun bular yetarlimi?

Vaholanki, kollej oʻquvchisi oʻz ustida ishlashi, oʻqib-izlanishi uchun keragidan ortiq shart-sharoit yaratilganligini biz yuqorida qayd etdik. Biroq biz kollejda, 16-mart kuni tahsil davom etayotgan guruhlarda boʻlganimizda buning tamoman aksini koʻrib, dilimiz xira tortdi. Chunonchi, 3-14-sonli mashinalarga texnik xizmat koʻrsatish guruhida 27 nafar oʻquvchidan 22 nafari, qishloq xoʻjaligini elektrlashtirish va avtomatlashtirish yoʻnalishidagi 6-14-sonli guruhda 30 oʻquvchidan 15 nafari, 8-14- guruhda 30 oʻquvchidan 22 nafari, 14-14- guruhda 30 oʻquvchidan 26 nafari, 13-14 guruhda 30 oʻquvchidan 28 nafarigina darsda qatnashayotganligining guvohi boʻldik.

­- Oʻquvchilarning davomatini yaxshilash boʻyicha tinimsiz harakatlar qilayapmiz, ­- deydi kollej "Kamolot”YoIH boshlangʻich tashkiloti yetakchisi R.Tursunboyev. – Tushuntirish-targʻibot ishlari, ota-onalar bilan muloqotlar oʻtkazish, hududiy militsiya tayanch punkti profilaktika noziri hamda OFYlar huzuridagi "Mahalla posboni” sardorlari, voyaga yetmaganlar bilan ishlashish komissiyasi masʼullari ishtirokidagi suhbatlar oz boʻlsa-da oʻz samarasini bermoqda.

Oʻqish ikki smenada olib boriladigan kollejdagi davomat ahvoli ikkinchi smenada tamoman past ekanligini qayd etmay ilojimiz yoʻq. 4-12- sonli zootexniya mutaxassisligi guruhidagi Nazokat Qoʻchqorovaning darsida bor-yoʻgʻi 6 nafargina oʻquvchi qatnashayotgan boʻlsa, 12-12-sonli tikuvchilik mutaxassisligi guruhida 33 nafar oʻquvchidan 13 nafari, 10-12-sonli umumqurilish ishlari ustasi yoʻnalishidagi guruhda esa 28 oʻquvchidan 8 nafarigina darsga kelishgan. Biz oʻzimiz kirgan guruhlardagi oʻquvchilarning zimmalaridagi masʼuliyatni qay-darajada his qilishlarini bilish maqsadida partalarni oralab, ularning yozuv daftarlari bilan qiziqqanimizda shu narsa ayon boʻldiki, oʻquvchilarning ayrimlari kollejga bilim olish, kasb-hunarli boʻlish maqsadida emas, balki shunchaki diplomli boʻlish-u, "tezroq kollejni tugatish” uchun kelishadi, degan xulosaga keldik. Chunki oʻzimiz birma-bir varaqlab koʻrganimiz, 80-85 foiz oʻquvchilar qoʻlidagi yozuv daftarlarining deyarli barchasi umuman kollej oʻquvchisi uchun belgilangan tartib-qoidaga javob bermaydi. Yozuv daftarlarining boshida matematika, oʻrtasida kasb taʼlimi, biologiya, ona tili, oxirida esa...oʻquvchining shaxsiy tuygʻulari. Bu holatdan oʻquvchidan koʻra, toʻgʻrisi, biz uyaldik.

Biz qaysi guruhda boʻlmaylik, oʻquvchilarga umumiy bir savol bilan murojaat qildik:

­- Kollejning axborot-resurs markazi imkoniyatlaridan kim foydalanayotir?

- Jimlik.

Savolga javob topish maqsadida 42183 ta kitob fondiga ega axborot-resurs markazi rahbari Nodira Davlatboyevaning ish faoliyati bilan tanishdik. Afsuski, axborot-resurs markazi rahbaridan oʻzimizni qiziqtirgan savollarga yetarli javob ololmadik.

Bundan shunday xulosa chiqadiki, N.Davlatboyeva yo oʻz vazifasini yaxshi tushunmaydi yoki kollej oʻquvchilari uchun markazda qoniqarli xizmat koʻrsatish yoʻlga qoʻyilmagan.

Shu yerda eʼtiboringizni bir narsaga qaratmoqchimiz. "Taʼlim toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 13-moddasida "...kasb-hunar kollejlari egallangan kasb-hunar boʻyicha ishlash huquqini beradigan hamda bunday ish yoki taʼlimni navbatdagi bosqichda davom ettirish uchun asos boʻladigan oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi berishi” kafolatlangan. Demak, kollej bitiruvchisi xohlasa, oʻzi tanlagan mutaxassislik boʻyicha ishlashi, xohlasa, taʼlimning keyingi yoʻnalishida ­– oliy oʻquv yurtida oʻqishni davom ettirishi mumkin. Lekin ushbu Qonunda kafolatlangan ilm olish, kasb-kor egallash, oʻz bilimini mustahkamlash huquqidan samarali foydalanish oʻrniga Amudaryo agrobiznes kasb-hunar kollejining ayrim oʻquvchilari ota-onalariga ergashib chet davlatlarga chiqib ketishganligi yanada achinarli. Xususan, kollejning 1-12-sonli agronomiya yoʻnalishi guruhidan bir nafar, 3-12-sonli fermer xoʻjaligi ish yurituvchisi yoʻnalishi guruhidan bir nafar oʻquvchi ota-onalari rahnamoligida Rossiya Federatsiyasiga ishlash uchun chiqib ketishgan. Natijada "Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonun talablari buzilgan va kollejning 6 nafar guruh rahbariga kollej pedagogika Kengashi tomonidan ogohlantirish va hayfsan berilgan. Koʻrilgan chora-tadbirlarga qaramasdan kollejda oʻquvchilar davomati boʻyicha hamon koʻzlangan natijalarga erishilmayotgani gʻoyat achinarli.

Amudaryo xizmat koʻrsatish va servis kasb-hunar kollejidagi ahvol esa yanada jiddiy. Sababi, biz kollejda boʻlgan 17-mart (2015-yil) sanasida 8 ta yoʻnalish boʻyicha 20 ta guruhda tahsil olayotgan 573 nafar oʻquvchidan, ishonsangiz, 73 nafarini ham uchrata olmadik.

­- Oʻquvchilar Navroʻz bayramiga tayyorgarlik koʻrishayapti,- izoh berdi kollejning "Kamolot” YoIH boshlangʻich tashkiloti yetakchisi Rasul Tojiboyev.

Hayron boʻldik. Oʻquv xonalari jim-jit. Oʻqituvchilar xonasi boʻm-boʻsh! Dars jadvaliga eʼtibor berdik: 1-smenada 11 ta guruh oʻquvchilari tahsil olarkan. Axir 573 nafar oʻquvchining barchasi bayramga tayyorlanishmayotgandir, degan taxmin bilan avval birinchi, keyin ikkinchi qavatdagi oʻquv xonalariga bosh suqdik. Gulasal Yodgorova dars oʻtayotgan 5-14-sonli guruhda 26 oʻquvchidan 19 nafari darsda ishtirok etishayotganlarini koʻrib, har guruhdan 5-6 nafar oʻquvchi Navroʻz – umumxalq bayrami tadbiriga tayyorlanayotgan toʻgarakda ekan-da, deb ham oʻyladik. Ammo 2-13-sonli avtotransport vositalariga texnik xizmat koʻrsatish yoʻnalishidagi guruhda 31 nafar oʻquvchidan 7 nafari, 3-13-sonli maishiy xizmat texnikalari va kassa apparatlarini taʼmirlash yoʻnalishidagi guruhda 22 oʻquvchidan atigi 2 nafar oʻquvchi darsga kelganligini qanday izohlashni ham bilmadik. Bu ham mayli, 2 nafar boʻlsa ham, masʼuliyatni his qilib, oʻquv xonasida oʻqituvchisini kutib oʻtirishgan ekan, 6-13- toʻqimachilik mahsulotlari ishlab chiqarish yoʻnalishidagi va 5-13- suv-gaz taʼminoti va kanalizatsiya yoʻnalishidagi guruhlarga bitta ham oʻquvchi darsga kelmaganligini qanday izohlash mumkin?

Xoʻsh, kollejda nega jim-jitlik? Oʻquvchi masʼuliyatsizmi yoki oʻqituvchi? Yoki oʻqish va oʻqitish jarayonida muammo bormi?

­- Oʻquvchilarning koʻpchiligi juda olisdan qatnashadi, -deydi kollej direktorining kasbiy taʼlim boʻyicha oʻrinbosari Ozod Avezov.

­- Axir barcha oʻquvchi olis masofadan qatnamas, -qiziqdik, -oʻqishni istagan bola uchun, farzandining kasb-korli boʻlishini xohlagan ota-ona uchun masofa muhim boʻlmasa kerak?

­- Fikringiz toʻgʻri, biz oʻquvchilar davomatini yaxshilash maqsadida qancha koʻp yelib-yugursak-da, foydasi kam boʻlayotir,- davom etdi O.Avezov. –Bu borada joylardagi OFY va MFY raislariga nomma-nom xatlar joʻnatdik. Lekin baʼzan xafa boʻlib ketadigan tomonlari ham bor. OFY va MFYlarning diniy maʼrifat va maʼnaviy-axloqiy tarbiya masalalari boʻyicha maslahatchilari kollejga kelib: "qani, bizning xududdan kollejda qaysi bola oʻqiyapti?” deb soʻrashadi. Men bir oʻzim kollejdagi 573 nafar oʻquvchining qaysi ovul yoki mahallada turishini besh qoʻlday bilaman-u, mahalla maslahatchisi yoki "Mahalla posboni” sardori oʻz mahallasining bolasi qaysi kollejda oʻqishini bilmaydi.

Nazarimizda O.Avezov haq gapni aytdi. Haqiqatan ham oʻzini oʻzi boshqarish organlari bilan taʼlim-tarbiya muassasalarining hamkorligi kollejlarda oʻquvchilar davomati bilan bogʻliq muammolarni hal etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2012-yil 19 iyundagi 175-sonli "Barkamol avlodni tarbiyalashda oila instituti va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlarining taʼlim muassasalari bilan oʻzaro hamkorligini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarorining 2-bandida: "Oila, mahalla, taʼlim muassasalari hamkorligini yanada kuchaytirish, ota-onalarning farzandlar tarbiyasidagi oʻrni, majburiyati, masʼuliyati va farzandlar bilan oʻzaro munosabatlarini mustahkamlashga koʻmaklashish, taʼlim muassasalaridagi taʼlim-tarbiya sifatini oʻrganish va ularni yanada takomillashtirishga oid chora-tadbirlarni amalga oshirish” oila-mahalla-taʼlim muassasasi hamkorligi Jamoat Kengashining muhim vazifasi ekanligiga alohida ahamiyat berilgan. Demak, kollej oʻquvchisining qay darajada tahsil olishi, kasb-kor egallashi va jamiyatda oʻz munosib oʻrnini topishi uchun birinchi galda oʻquvchining oʻzi, qolaversa, ota-ona, mahalla va taʼlim muassasasi birday masʼul.

Shunday deymiz-u, tuman IIB tomonidan bizga taqdim etilgan maʼlumotlarga qaraganda birgina 2015-yilning yanvar oyi davomida Amudaryo melioratsiya va suv xoʻjaligi kasb-xunar kollejidan 2, Amudaryo maishiy xizmat koʻrsatish kasb-xunar kollejidan 9 nafar, Amudaryo agrobiznes kasb-xunar kollejidan 6, Amudaryo qishloq xoʻjalik kasb-xunar kollejidan 4 nafar, jami 35 nafar kollej oʻquvchisining ota-onalari oʻz farzandlarining surunkali ravishda darsga qatnashmaganligi uchun Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi Kodeksining tegishli moddalari boʻyicha jarima jazosiga tortilishgan.

Shu yerda haqli bir savol tugʻiladi: Farzandlarimiz boshini silab, xohlaganingcha oʻqi, izlan, hunarli boʻl, olim-u fuzalo boʻl, deb jon kuydirayotgan Yurtboshimizning, davlatimizning gʻamxoʻrligiga javob shumi? Axir farzandimiz oʻqisa, barkamol shaxs sifatida shakllansa, eng avvalo kimning obroʻsi? Oilaning, ota-onaning , Vatanning obroʻsi, sharafi emasmi? Bu sharaf sohibi boʻlish esa oʻz qoʻlimizda, shunday emasmi, azizlar?

Kimgadir farzandini kollejda oʻqitish uchun avtotransptort, yana kimgadir oiladagi moddiy yetishmovchilik muammo boʻlib koʻrinadi. Lekin farzandining kelajagini oʻylagan ota-ona uchun bularning hech biri toʻsiq boʻla olmaydi. Shunday boʻlsa-da kollejlarda davomat bilan bogʻliq muammoni hal etishda maʼlum maʼnoda avtotransport masalasi bilan bogʻliq muammoga toʻxtalishni lozim topdik.

Eʼtibor bering: Amudaryo xizmat koʻrsatish va servis kasb-hunar kolleji oʻquvchilarining 60 nafari Bobur nomli, "Oq oltin”, "Toʻlqin” hamda Kuyuk koʻpir ovullaridan 22-28 chaqirim masofadan kollejga qatnashadi. 102 nafar oʻquvchi esa Xitoy, Doʻrman, Xolimbeg, Qilichboy hamda Boʻz yop ovullari hududidan 26-30, ayrimlari 30-35 chaqirim joydan qatnab oʻqishadi. Qolgan oʻquvchilar- 5-15 chaqirim joydan qatnovchi oʻquvchilar bir amallab velosipedda oʻqishga kelib-ketishini hisobga olsak, kollej oʻquvchilarining yarmidan koʻprogʻi anchayin olis masofadan oʻqishga kelishadi.

­- Agar kollejimiz uchun yotoqxona qurilishi masalasi hal etilganida balki yaxshi natijalarga erisharmidik, - deydi kollej direktorining maʼnaviy-maʼrifiy masalalar boʻyicha oʻrinbosari Muzaffar Qurbonboyev.

­- Menimcha, avtotransport masalasi muhimroq, - oʻz fikrini bildirdi "Kamolot” YoIH boshlangʻich tashkiloti yetakchisi Rasul Tojiboyev. ­– Tumanimiz hududlariga avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilsa, yaxshi boʻlardi.

Taʼlim-tarbiya ishlariga masʼul boʻlgan direktor muovini va yoshlar yetakchisining yuqoridagi fikrlari kimningdir nazarida oʻylab topilgan bahona boʻlib tuyular. Ammo bu fikrlarda jon bor. Balki kollej yotoqxonasi qurilishi va avtotransport masalasi hal boʻlsa, albatta oʻquvchilarning darsga davomatidagi muammolar barham topar.

Bizning niyatimiz esa xolis ­–oʻsib kelayotgan yosh avlodning nainki ota-onasining, balki oʻzining, ona Vatanining qadr-qimmatini oshiradigan, el-yurtga sharaf keltiradigan insonlar sifatida shakllanishini taʼminlashga koʻmaklashish, muammolarni hal etishda fidoyilar qatorida turish. Ana shudir – bizning niyatimiz, azizlar. Yuqoridagi muammolar xususida esa mutasaddilar, masʼullar doʻppini yerga qoʻyib bir oʻylab koʻrsalar yomon boʻlmasdi. Yana bir gap, kollej oʻqituvchilari ham (ayniqsa, Amudaryo maishiy xizmat koʻrsatish va servis kasb-hunar kolleji) taʼlim tizimi xodimlari uchun davlatimiz tomonidan yaratib qoʻyilgan shart-sharoitlarga javoban qatʼiyatliroq boʻlishsa, yanayam yaxshi boʻlardi. Har oyda beminnat olib turgan oylik maoshlarini halollab, taʼlim-tarbiya sohasida ilgʻorlik pillapoyalaridan oʻtib qabul qilishsa, bundan ulugʻ, bundan savobli ish boʻlmasdi. Axir dunyoning hech bir mamlakatida Oʻzbekistondagichalik Oʻqituvchi va murabbiylarga buyuk ehtirom koʻrsatilmaydi. Ana shu sharafga munosib mehnat qilmoq kerak, shunday emasmi?

Robiya YOʻLDOShEVA,

Allambergan JUMANIYoZOV,

amunews.uz veb-sayti maxsus muxbirlari.

(Foto - http://www.uzbekistonovozi.uz)