QOʻYQIRILGAN QALʼA – AJDODLARIMIZNING YuKSAK AQL-ZAKOSI NAMUNASI

Odatda biz oʻzimiz umrguzaronlik qilayotgan kurrai-zamin insoniyat tarixiga oid ne-ne sir-sinoatlarni bagʻrida yashirib yotganini doimo ham oʻylayvermaymiz. Aslida ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan va ilmiy izlanishlar natijasida aniqlanayotgan qalʼalar, obidalar, asori-atiqalar qadim-qadimdan hududimizda shaharsozlik, hunarmandlik, meʼmorlik, chorvachilik va dehqonchilik yuksak taraqqiy etganligidan dalolat beradi.

Qoraqalpogʻiston Respublikasining Toʻrtkoʻl shahridan 22 km. shimoli sharqda joylashgan, milloddan avvalgi IV asrlarga oid Qoʻyqirilgan qalʼa yodgorligiham ota-bobolarimizning yuksak tafakkuri va aql-zakosi namunasidir.

Qalʼa dastlab taniqli arxeolog, olim Qoraqalpogʻistondagi qadimiy obidalarni oʻrganish boʻyicha ilmiy izlanishlar olib borib, koʻplab maʼlumotlarni aniqlagan S.P.Tolstov boshchiligidagi Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi aʼzolari tomonidan 1938 yilda topilgan. Arxeologik tadqiqot ishlari esa 1951-1957-yillarda olib borilgan.

Qoʻyqirilgan qalʼa qurilish uslubi jihatidan hududdagi boshqa tarixiy qalʼalardan butunlay farq qiladi. Yaʼni qalʼa aylana shaklida qurilgan. Uni oʻrab turuvchi mudofaa devori ortida qalʼani eni 15 metr, chuqurligi 3 metr suv bilan toʻldirilgan xandaq boʻlgan. qalʼa devorining mudofaa xususiyatini kuchaytirish uchun sirtidan yana devor bilan oʻralgan.

Odatda milloddan avvalgi II-IV asrlarda qurilgan qalʼalar devorlarida shinaklar bilan birga yorugʻlik tutishi uchun tuynuklar qoʻyilgan. Qoʻyqirilgan qalʼada esa qoʻshimcha yoritish uchun toqlardan foydalanilganligi diqqatga sazovor. Qalʼaning sharqiy qismida darvozasi boʻlib, darvoza oldi nishab yoʻlka shaklida qurilganligi meʼmor naqadar yuksak salohiyat egasi boʻlganligini dalillaydi.

Qalʼa ichida diametri 44,4 metr, balandligi 9,5 metrga yaqin ibodatxona ham boʻlib, u rasadxona vazifasini ham oʻtagan degan taxminlar ilgari surilgan. Bu yerdan quyosh va yulduzlarni kuzatish, yil mobaynida quyosh botishini kuzatish orqali bahorgi va kuzgi tengkunlikni, quyosh turishini aniqlaganlar va bu oʻz navbatida iqlim oʻzgarishlarini oldindan aniqlash, dehqonchilik ishlarini shunga muvofiq olib borish imkonini bergan.

Qoʻyqirilgan qalʼa arxeologik yodgorligi nafaqat qadimgiXorazm hududidagi, balki respublikamiz hududidan topilgan yodgorliklar orasida oʻziga xos arxitekturaga va osori-atiqalarga boyligi bilan ajralib turadi. Bu yerdan topilgan loydan, toshdan, suyakdan yasalgan urchuq uchun yasalgan aylanma toshlar qalʼa aholisi chorvachilik, xususan, qoʻychilik bilan shugʻullanganini, qoʻy junidan ip yigirib, kiyim-kechaklar, toʻshamalar toʻqilganini isbotlaydi. Shuningdek, hunarmandlar tarafidan pichoqlar, uy-roʻzgʻor buyumlari, taqinchoqlar yasalganiham maʼlum. Koʻzalar sirtiga turli naqsh va tasvirlar chizilganligi Qoʻyqirilgan qalʼada iqtisodiyot va madaniyat rivojlangan, xalqi chorvachilik, dehqonchilik va baliqchilik qilish orqali kun kechirishgan, degan xulosaga kelishga asos boʻladi.

Qoʻyqirilgan qalʼa arxeologik yodgorligini oʻrganish qadim ajdodlarimiz turmush tarzini oʻrganish, tariximizga yanada chuqurroq kirib borish, ular yaratgan moddiy va maʼnaviy merosdan bahramand boʻlish imkonini beradi. Zero, ajdodlarimiz yaratgan maʼnaviy merosni chuqur oʻrganish bizga oʻzimizni, oʻzligimizni, qanday buyuk insonlar avlodi ekanligimizni anglashimizga yordam beradi.

Oygul RAJABOVA,

www.amunews.uzveb sayti muxbiri.

(Foto - http://meros.ziyonet.uz)