Inson – hayot gultoji

Oʻzbekiston Respublikasida Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlarining ustunligi soʻzsiz tan olinadi.Davlat, uning organlari, mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalari, fuqarolar Konstitutsiya va qonunlarga muvofiq ish koʻradilar.

(Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 15-modda)

Davlatimiz rahbari taʼkidlaganidek, yillar oʻtgani sayin biz Konstitutsiyamizning ahamiyati va mohiyatini, hayotimizdagi oʻrni va taʼsirini, qadr-qimmatini yanada chuqurroq anglab bormoqdamiz. Konstitutsiya har bir mamlakatning suvereniteti, milliy davlatchiligi rivoji, fuqarolarning hayoti, jamiyatdagi oʻrni va turmush tarzini belgilab beradigan asosiy qonundir.

Prezidentimiz Islom Karimov rahnamoligida ishlab chiqilgan va qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida xalqimizning inson huquqlariga va davlat suvereniteti gʻoyalariga sodiqligini ifoda etib, milliy davlatchiligimiz rivoji, demokratiya va ijtimoiy adolat, xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan qoidalariga asoslangan, insonparvar demokratik huquqiy davlat barpo etishning mustahkam yoʻli belgilab berildi.

Asosiy qonunimizda davlat hokimiyatining qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud tarmoqlariga boʻlinishi eng muhim tamoyil sifatida belgilangan. Inson huquq va erkinliklari Konstitutsiyamizda muhrlab qoʻyilgani mamlakatimizda huquqiy demokratik davlat, adolatli fuqarolik jamiyati barpo etishning eng muhim omili boʻlib xizmat qilmoqda.

Oʻzbekiston Konstitutsiyasining asosiy mohiyati insonni ulugʻlashga qaratilgan. Konstitutsiyamizning ikkinchi boʻlimi bevosita "Inson va fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va burchlari” deb nomlangan boʻlib, unda insonning shaxsiy huquq va erkinliklari, siyosiy huquqlari, iqtisodiy hamda ijtimoiy huquqlari alohida boblar va moddalarda mustahkamlangan.

Darhaqiqat, inson – hayot gultoji. Uni eʼzozlash, haq-huquqlari va manfaatlarini himoya qilish haqiqiy demokratik, adolatli davlatga xosdir. Bu oʻzaro mehr-oqibatli boʻlish, yon-atrofdagilarga hurmat-ehtirom koʻrsatish hayot tarziga aylangan xalqimizga xos fazilatlardandir.

Konstitutsiyamizning gʻoyasi, asosiy tamoyillari va qoidalari umumeʼtirof etilgan xalqaro talablar bilan birga, xalqimizning ming yillar davomida shakllanib kelgan qadriyatlariga toʻla mos keladi. Unga koʻra, davlat suvereniteti, xalq hokimiyatchiligi, inson – oliy qadriyat va davlat siyosatining asosiy maqsadi ekanligi, demokratizm, davlat bilan fuqaroning oʻzaro masʼulligi, qonuniylik, Konstitutsiya va qonunning ustunligi, hokimiyatlar boʻlinishi, Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan faol tashqi siyosatning amalga oshirilishi, mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish va boshqa printsiplari – bularning barchasi Asosiy qonunimizning bosh gʻoyalaridir. Mamlakatimizda har qanday qonun va boshqa meʼyoriy-huquqiy hujjatlar ana shu printsiplarga mos holda qabul qilinadi.

Asosiy qonunimiz nafaqat yuridik norma, yaʼni majburiy xarakterga ega boʻlgan qoida va printsiplari, balki maʼnaviy jihatdan yuksak qoidalari bilan ham alohida ajralib turadi. Xalqimizga xos koʻplab umumbashariy qarashlar qoida sifatida Bosh qomusimizda belgilangani uning milliy xarakterini koʻrsatadi.

Oʻzbekiston Konstitutsiyasi xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan meʼyorlariga, umuminsoniy qadriyatlarning ustuvorligiga asoslangan, tom maʼnodagi demokratik Konstitutsiyadir. Unda inson huquqlariga oid bir qator xalqaro hujjatlar – Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, Ijtimoiy, iqtisodiy huquqlar toʻgʻrisidagi pakt, Siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi pakt, Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konventsiya, Ayollar teng huquqligi toʻgʻrisidagi konventsiya va boshqa hujjatlarda belgilangan asosiy tamoyillar oʻz ifodasini topgan. Jumladan, Bosh qomusimizning 3-bobi Konstitutsiya va qonun ustuvorligiga bagʻishlangan. Davlatimiz tomonidan chiqarilgan qonunlarning bajarilishi barcha uchun shartdir. Qonun oldida har qanday fuqaro millati, ijtimoiy kelib chiqishi, tili, dini, irqidan qatʼi nazar, teng huquqlidir. Konstitutsiyaning birorta qoidasi Oʻzbekiston Respublikasi huquq va manfatlariga zarar yetkazadigan tarzda talqin etilishi mumkin emas.

Inson huquq va erkinliklari Konstitutsiyada muayyan tizimda, alohida bob va moddalarda mustaqil normalarda aks ettirilgan. Yaʼni, insonga tegishli boʻlgan, xalqaro standartlar darajasidagi – uning shaxsiy huquq va erkinliklari, siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va boshqa huquqlari mustahkamlangan. Davlat boshqaruvi tashkil etilayotganda, avvalo, inson huquqlariga oid tamoyil va qarashlardan kelib chiqib, boshqaruv amalga oshiriladi.

Inson huquqlarining himoya qilinishida davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari tomonidan fuqarolarning murojaatlarini koʻrib chiqish va hal etish muhim oʻrin tutadi. Buning uchun fuqarolarning oʻz huquqini yaxshi bilishi, qonunlarga rioya etishi, huquqni muhofaza qiluvchi organlar bilan qonun doirasida munosabatga kirishishi, buzilgan huquqlarini tiklashda bevosita sudlarga murojaat qilish madaniyatini yanada kuchaytirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Shu bilan birga, fuqarolarga bevosita huquqiy yordam koʻrsatish maqsadida advokatura institutining rolini yanada oshirish, advokatlarning sud jarayonida protsessual ishtirokini yanada kengaytirish borasidagi izchil ishlar oʻzining yuksak samaralarini bermoqda. Bularning barchasi qonun ustuvorligini taʼminlashga xizmat qiladi.

Qonun ustuvorligini taʼminlash amalda inson huquqlarining himoyasini taʼminlash demakdir. Inson huquqlarini himoya qilishning asosiy talabi ham aynan qonunlarga ogʻishmay rioya etish, qonunlarni tushuntirish, qonunbuzarlikka qarshi kurash va boshqalarga asoslanadi.

Prezidentimiz Islom Karimov rahnamoligida davlat boshqaruvini yanada demokratlashtirish, mamlakatni modernizatsiya qilish hamda jamiyatni yangilash borasida amalga oshirilayotgan keng koʻlamli izchil islohotlarning bosh maqsadi ham inson huquqlari va manfaatlarini yanada kengroq taʼminlashdan iboratdir.

Boboqul Toshev,Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi
huzuridagi Yuristlar malakasini oshirish markazi kafedra mudiri, yuridik fanlar doktori.