AYBSIZLIK PREZUMPTsIYaSI PRINTsIPIGA AMAL QILAYLIK

Aybsizlik prezumptsiyasi umumhuquqiy norma boʻlib, unga amal qilish jinoyat protsessining barcha bosqichlarida ustuvor hisoblanadi. Huquqiy hujjatlar inson manfaatiga xizmat qiladi yoki aksincha, erkin harakatlanishga toʻsiq boʻlishi ham mumkin. Jahon tajribasida deyarli barcha mamlakatlar qonunchiligida aybsizlik prezumptsiyasi (aybdorning jinoyati qonuniy tartibda isbot qilinmaguncha, u aybsiz hisoblanadi va aybsizligini isbotlab berishi shart emas) mavjud.
Xoʻsh, Oʻzbekiston qonunchiligida vaziyat qanday? Aybsizlik prezumptsiyasiga amal qilinmoqdami?

Konstitutsiyamizning 26-moddasida “Jinoyatda ayblanayotgan har bir shaxsning aybi ochiq sud muhokamasi yoʻli bilan qonuniy tartibda aniqlanmaguncha, aybsiz deb hisoblanadi va unga oʻzini himoya qilish uchun barcha imkoniyatlar yaratiladi” deb kafolatlangan. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 23-moddasida ushbu tamoyilga kengroq taʼrif berilgan. Oliy sud Plenumi qarorining 6-bandida ham toʻgʻridan-toʻgʻri “Sud muhokamasining ochiqligi sud majlisida jarayon ishtirokchisi boʻlmagan shaxslarga, shu jumladan ommaviy axborot vositalari vakillariga hozir boʻlish imkoniyatini berish orqali taʼminlanadi” deyilgan.

Misol tariqasida, shaxs qaysidir jinoyatni qilganlikda xuddiki, aybdor sifatida jamoatchilik oʻrtasida, masalan, ijtimoiy tarmoqlarda muhokama qilindi. Biroq ertaga sudda shaxsning aybi isbotlanmay, u oqlansa-chi? Shaxsning keyingi taqdiri nima boʻladi? Maʼlum bir tizim yoki sohaning obroʻsi nima boʻladi? Oqibatda sudlanuvchi shaxsning sharmanda boʻlgani qoladi, shaʼni, qadr-qimmati kamsitiladi. Shaxs ishlayotgan tizimning obroʻyini tushirib, uning nufuzini pasaytirib, xalqning oʻsha tashkilotga nisbatan salbiy fikrlarining paydo boʻlishiga olib keladi.

Shuningdek, shaxsning goʻyoki jinoyat sodir qilganlikdagi harakatlari internet va ijtimoiy tarmoqlarda keng jamoatchilik oʻrtasida muhokama qilinishi kelgusida tergov organining ishni tergov qilishda yoki sudda ishni koʻrishda mustaqil sudyada oʻsha shaxsga nisbatan barvaqt salbiy xulosa shakllanishiga turtki boʻlishi mumkin. Bu esa mustaqil sudning fikriga qaysidir maʼnoda taʼsir qilishga olib keladi.

Baʼzi hollarda ijtimoiy tarmoqlarda jamoatchilik ishtirokidagi keng muhokamalar ishni yuritayotgan tergov organiga ham taʼsir qilib, qonuniy qaror qabul qilishda chalgʻish holatlari ham uchramoqda va bu shaxsning aybsizlik prezumptsiyasiga zid ravishda shaxs taqdiriga bevosita taʼsir qilmoqda.

Shubhasiz, jurnalistlar va ommaviy axborot vositalari oʻzlari chop etayotgan axborotlarning toʻgʻriligi hamda ularni bayon etish shaklining odob doirasida boʻlishi uchun javobgardirlar. Oʻzbekiston Respublikasining “Jurnalistlik faoliyatini himoya qilish toʻgʻrisida”gi qonunida jurnalistning aybsizlik prezumptsiyasiga amal qilishi, shaxsning huquqlari va erkinliklarini, shaʼni va qadr-qimmatini hurmat qilishi shartligi koʻrsatilgan. OAVda tarqatilgan axborot haqiqatan ham shaxsning shaʼni, qadr-qimmati va obroʻsiga qilingan tajovuzlardan, shaxsiy hayotiga aralashishdan himoyalanish huquqini buzishi mumkin.

Xulosa oʻrnida aytadigan boʻlsak, qonun ustuvor boʻlgan davlatda, huquqiy demokratik jamiyatda soʻnggi soʻzni hamisha sud aytadi. Sud soʻnggi soʻzini aytguncha, shaxsning aybdor yoki aybsiz ekanligini muhokama qilmasdan, aybsizlik prezumptsiyasiga amal qilaylik.

Sh.Vaisniyazov, tuman Adliya boʻlimi Yuridik xizmat koʻrsatish markazi bosh yuriskonsulti.