AJINIYoZ IJODIDAN

Naryogʻida boʻlmaguncha

Asli buzuq soʻzni bilmas,

Nasihatga koʻngil bermas,

Aytganing quloqqa ilmas,

Naryogʻida boʻlmaguncha.

 

Yaxshilarni qadrlamas,

Hech narsani zehni ilmas,

Koʻrsatgan yoʻlingga yurmas,

Ong-esiga  quymagancha.

 

Qadrin bilmas tuqqan elning,

Farqin bilmas oltin, zarning,

Qadrin bilmas nagʻiz erning,

Boshiga ish tushmagancha.

 

Koʻrkamlarga  koʻngli toʻlmas,

Qatoriga nazar solmas,

Yaxshi yorning qadrin bilmas,

Bir yomona tushmaguncha.

 

Quvonib koʻngling joy boʻlmas,

Joy boʻlsa ham qulay boʻlmas,

Asrab olgan farzand boʻlmas,

Kamaringdan unmaguncha.

 

Bahosi yoʻq asil zotning,

Farqi koʻpdir odamzotning,

Qadri boʻlmas yaxshi otning,

Piyoda yoʻl oshmaguncha.

 

Qadrin bilgil barcha jonning,

Manglay terdan ungan donning,

Qadrin bilmas oshning-nonning

Besh kun zorin  tortmaguncha.

 

BORDUR

Urugʻim — qoʻngʻirotdur, millatim — qalpoq,

Kenagas, mangʻiti, xitoyi, qipchoq,

Tugʻishgan deydilar qalpogʻ-u qozoq,

Oʻn toʻrtga boʻlingan urugʻim bordur.

 

Bir eli — Xorazm, bir eli – Turon,

Urganch, Qoʻngʻirtov, shahri Samarqan(d),

Karvonlarim borur, Buxor*, Ashtarxon*,

Ne bir suluv-suluv shaharim bordur.

(*Buxoro, Astraxan shaharlari)

 

Sizning yoqdan koʻrkam uning dalasi,

Qavat-qavat qurilgandur qalʼasi,

Koʻpkari-uloqqa kengdur dalasi,

Koʻpkar-uloq oʻynar yigiti bordur.

 

Bizning elni oʻn toʻrt urugʻ deyarlar,

Qiz-juvoni qizil-yashil kiyarlar,

Hayit-toʻyda ot arava minarlar,

Ne bir goʻzal suluv qizlari bordur.

 

Qiz-yigiti javob aytar dastma-das(t),

Kiygan kiyimlari atlas-u adras,

Poyiga toʻshalar mashhadiy palos,*

Shohsanam, Shirindek qizlari bordur,

(*Mashhadiy palos — Eron palos toʻshagi)

 

Kotiblari olar kitob, qalamin,

Bir-biriga berar Tangri salomin,

Xoʻja Hofiz, Navoiydan sabogʻin,

Allanecha tolib kotibi bordur.

 

Uch oy chavogʻi bor, uch oy sogʻini,

Uch oy qovogʻi bor, uch oy qovuni,

Toʻrt mavsumga yetar aning taomi,

Ne bir shirin-shirin yemishi bordur.

 

Biri sutlimarak*,biri otchoʻqay*,

Soʻbigʻ*in yesangiz, shakar-asalday,

Jambilcha, qovuni shirinpachak* day,

Yiliga uch pishar mevasi bordur.

(*sutlimarak, otchoʻqay — chirmovuqqa oʻxshash oʻsimlik, butalar; shirinpachak — qovun nomi, pachak — shirinlik; soʻbiq — pishmagan gʻoʻra soʻta)

 

Bosh qalʼa deyarlar qadimda Turon,

Ibo-izzat bilan qiladi mehmon,

“Kelgindi” degan ot bizgadur yomon,

Xitoy, Qoʻngʻirot otli ellarim bordur.

 

Jayxun, Sayxun — ikki daryo orasi,

Tub saqa*miz — bir kishining bolasi,

Anas, Malik ikki elning bolasi,

Oti qoraqalpoq ellarim bordur.

(*saqa — suv yoʻlining — kanal, arnalarning boshlanish joyi. Bu yerda - «kelib chiqishimiz» maʼnosida)

 

Bizning elga erta kelur bahor, yoz,

Gʻanqildashib oqqush, gʻozi solar soz,

Bul bayozni yozgan mulla Hojiniyoz —

Ziyvarning gʻururli  ellari bordur!

 

KOʻNGLIM MENING

Ogʻa, beklar, koʻnglim yetim,

Ochilmas dumona mengzar,

Bir boshimdagi hasratim,

Girdobli ummona mengzar.

 

Umrimning qasri yiqilgan,

Iqbol kosasi toʻkilgan,

Xatsiz, qalamsiz bitilgan,

Bir ajab devona mengzar.

 

Dardimning yoʻq hech davosi,

Buzildi koʻnglim Xivasi,

Umidvor inson dunyosi,

Shavkatsiz davrona mengzar.

 

Orzular koʻzgusi singan,

Suvlar aspak boʻlib tingan,

Yetim koʻnglim — boyqush qoʻngan

Bir koʻshki ayvona mengzar.

 

Oshiq — yorsiz, bulbul — gulsiz,

Kiyik — choʻlsiz, soʻna — koʻlsiz,

Ziyvar aytur, yurtsiz, elsiz —

Odam  devonaya mengzar.

 

HAR YeRLARDA DILGIR, MUHTOJ BOʻLSANGIZ

 

Har yerlarda  dilgir, muhtoj boʻlsangiz,

Shunda belli (belgili) darkor narsa qimmati,

Nasib haydab, eldan ayro tushsangiz,

Shunda belli  uyda hazning lazzati.

 

Anglamay nodonga oshno boʻlsangiz,

Yaxshi emas soʻz ostida qolsangiz,

Duch kelib nomardga mehmon boʻlsangiz,

Shunda belli  gʻoʻch  yigitning xizmati.

 

Zehn aylab har nishona tushmoqqa,

Koʻngil qoʻyib, parvoz etib uchmoqqa,

Gʻam-qaygʻu, qafasda koʻngil ochmoqqa,

Shunda darkor shirin soʻzning lazzati.

 

Nomarddan bir narsa soʻrasa gʻarib,

Narsa barmas yuz ming borsa yolborib,

Yomonni oʻlimdan olsang qutqarib,

Boʻlmas hech bir sennan zarra rahmati.

 

Gʻoʻch yigitga tushsa qattiq savdolar,

Doʻsting zor yigʻlayur, dushman tabalar*,

Ketmas hech izasi, beglar, ogʻalar,

Gʻoʻch yigit nohaqdan tortsa tuhmat(n)i.

(*tabalar — bosqilar, tepkilar, mazax qilar).

 

Dunyoda Ziyvardek dardli kishi yoʻq,

Bedardlarning aning bilan ishi yoʻq,

Yolgʻonchida zarra koʻngil xushi yoʻq,

Yoʻqchilikdan har dam chekar zahmat(n)i..

 

NASIHAT

 

Mulla  Hojiniyoz, der mening otimni,

Said-Ali  derlar asli zotimni,

Men oʻqiyin, tinglang  yozgan xatimni,

Koʻrib shodu-xurram boʻling, yoronlar!

 

Kimlar kelib, kimlar ketdi dunyodin,

Bolasi ayrildi ota-onadin,

Otasi ham judo boʻldi boladin,

Jallod ajal oldi, biling, yoronlar.

 

Jallod ajal kelsa qilmas zoringni,

Tavba etib, tasadduq qil boringni,

Farq aylamas yoshlar  bilan qaringni,

Barchasin mavt qilar, biling, yoronlar!

 

Mulla boʻlsang, zoye qilma ilmingni,

Bandalikka mahkam bogʻla belingni,

Parhezkorlik bilan oʻtkar kuningni,

Haq yoʻliga xayr qiling, yoronlar!

 

Qozi boʻlsang, odil boʻlib yoʻl soʻrgʻil,

Boy, faqir-u bek, sultonga teng turgʻil,

Nahaq jabr etib, rishva* olmagʻil,

Xudoyingni  hozir biling, yoronlar!

        (*rishva – pora, harom)

 

Podsho boʻlsang, odildan qoʻy qozini,

Fuqaroning qish aylama yozini,

Soʻzla haqning oyat-hadis soʻzini,

Bemaʼni soʻzlarni aytmang, yoronlar!

 

Gʻaniy* boʻlsang, xayru-saxovat ayla,

Yetim-gʻariblarga  shafoat ayla,

Masjid bino qilib, ibodat ayla,

Xudoyimni yodga oling, yoronlar!

                     (*gʻaniy — boy, badavlat)

 

Mulla  Ziyvar aytdi buni yod etib,

Moʻminni quvontib, koʻnglin shod etib,

Qayda dushman boʻlsa, ani mot etib,

Koʻnglin   vahimali  qiling, yoronlar!

 

Mulla Ziyvar aytur koʻpdur koʻrgani,

Tavozeʼ, adabdur aning bilgani,

Qodir mavlum* zabonina bergani,

Haqdur debon tinglangizlar, yoronlar!

    (*Qodir mavlo, mavlum — Alloh subhanahu taoloning ismlaridan biri)

                

ChOR TARAFDAN MEHMON KELSA

 

Chor tarafdan mehmon kelsa kutmakka

Avvalo yigitga himmat – hol kerak.

Dil jam boʻlib uyda tinch yotmoqqa,

Koʻpgina behisob dunyo-mol kerak.

 

Yigit kerak daryo kibi toshmoqqa,

Koʻngil parvoz etar koʻkka uchmoqqa,

Uyga mehmon kelsa koʻngil ochmoqqa,

Adabli-arkonli oʻgʻil zot kerak.

 

Quloq sol, yoronlar, fahm-oʻgitga,

Meva bitmas qora tolga, savtga*,

Besh kun oʻynab-kulgan gʻoʻchchoq yigitga,

Qalam qosh, xipcha bel, qaddi dol kerak.

(*savt — oq tol, gujumni xorazmliklar savt

deyishadi.)

 

Tentakka – yumuruq*, majnunga – urush,

Jinniga – toʻbalash*, polvonga – tutish,

Bedovga yugurish, Buvdanga* yurish,

Yobiga* ham quyruq bilan yol kerak.

(*Yumuruq — musht; toʻbalash — mushtlashuv;

Buvdan — yuk yuklangan tuya; yobi — qarigan ot.)

 

Dehqonga yer kerak, urugʻ-u hoʻkiz,

Bulbulga gul kerak, nozboʻyu – afroʻz,

Baliqchiga daryo ichra yo  dengiz,

Kishti* kerak, yoʻqsa yekan sol kerak.

(*kishti – qayiq)

 

Yuk solmoqqa Chin – Mochinu* Buxoro,

Rus-u Noʻgʻoy, Xoʻjand yana Hirot(g)a,

Haq Bozirgon savdogari bozor(g)a,

Togʻ oʻrkachli alvon-alvon nor kerak.

(*Chin-Mochin – Xitoy)

Nashrga tayyorlovchi va tarjimon

Tursunboy Abdullayev.