AYBSIZ AYBDOR QILINIB, OTILGAN OʻGʻLONLAR

Maʼlumot uchun
1937-yilning iyulidan 1938-yilning noyabr oyigacha sovet imperiyasi hududidan 1,5 milliondan ziyod odam qamalgan, 700 ming kishi otib oʻldirilgan. Oʻzbekistonda esa 1937-yilning 10-avgustidan 1938-yilning 1-yanvarigacha, 5 oy davomida 10700 nafar kishi qamoqqa tashlangan. Ulardan 3613 kishi otib oʻldirilgan. 7087 kishi 8-yildan 10-yilgacha boʻlgan muddatlarga qamalgan.

Har gal 31-avgust sanasi yaqinlashganida keksa avlod vakillari sobiq ittifoq – mustabid tuzum davridagi qatagʻon siyosatini ogʻir, dahshatli xotiralar bilan esga olishadi.
— Biz koʻrdik, illoh-billoh farzandlarimiz koʻrmasin, – degan edilar Alloh rahmat qilsin, Toshyop ovulining Shoir qozoq mavzesida yashab oʻtgan Qutim bobo Doʻsimbetov. – Men 15-16 yoshligimda «xalq dushmani» tamgʻasi bilan qamoqqa olinib, Gurlandagi turmaxonada otib oʻldirilgan otam bilan akam Nurimbatni umumiy qabrdan kavlab olib, Qilichboyning Doʻrmanidagi oʻzimiz tugʻilib, oʻsgan tuproqqa topshirganman...
Yagona aybi bilimdon tadbirkor va boy-badavlat boʻlgan otasi Doʻsimmat Matniyozov bor boyligini Qilichboy hududida tuzilgan Stalin nomli kolxozga topshirganini, 13 bosh tuya, 40 bosh qoramol, 14 bosh ot, 2 200 bosh qoʻylarini xatlab olgandan soʻng ham chaqimchilar uni «xalq dushmani»ga chiqarib qoʻyishganini, natijada butun oila jonini omon saqlash uchun oʻzlari tugʻilib-oʻsgan ota makonini tark etishga majbur boʻlishganini nadomat bilan xotirlar edilar.
Azizlar, qatagʻon yillari azob-uqubatlarini koʻrganlar yolgʻiz Qutim bobo emas, balki Xorazm viloyatining Mangʻit tumanidan 1920-yillardan 1938-yilning oxiri, noyabr-dekabr oyigacha koʻplab begunoh insonlar turli xil azob-uqubatlarga duchor boʻlganlar.
Tarixda «katta terror» nomini olgan bu qatagʻon siyosati mustabid sovet rejimining hech kechirilmas jinoyatidir.
Qonli siyosat qurbonlaridan biri Mangʻitda tugʻilib-oʻsgan serqirra bilim egasi Matniyoz Mufti Yusuf oʻgʻli edi. Rus, fors, arab tillarini yaxshi biladigan, 1879-yilda tugʻilgan Matniyoz Mufti Xiva xonligining muhrini saqlovchi lavozimida xizmat qilgan. Xiva xonligi agʻdarilgach, mahalladagi yosh bolalarga uyida ilm oʻrgatib yurganida «xonlikka xizmat qilgan» degan vaj bilan 1932-yilda qamoqqa olishgan va otuvga hukm qilingan.
Matniyoz Muftining zamondoshlari va doʻstlari 1875-yilda tugʻilgan qora qipchoqlik Bobojon qori Nizomaddin oxun, Qipchoq qishlogʻidan Ernazar Shomurod oʻgʻli ham hibsga olinib, 1938-yilning 7-fevral kuni otuvga hukm qilingan va hukm ijro etilgan.
Men 2015-yildan beri tumanimizning turli hududlarida yashagan va qonli sovet rejimining qatagʻon siyosati qurboni boʻlgan insonlar haqida maʼlumotlar toʻplab kelayotgan oddiy bir izlanuvchi-jurnalist sifatida  shuni afsus bilan qayd etamanki, biz vaqtida yonlarimizda bor boʻlgan tariximizning tirik guvohlari qadriga yetib, ular bilgan haqiqatlarni yozib olganimizda edi, erk, ozodlik, adolat yoʻlida qurbon boʻlgan yurtdoshlarimizning qahramonona hayot yoʻlini yaxshiroq yoritgan boʻlar edik.
Qilichboy mavzesining Doʻrman qishlogʻilik Amat Yusupov quloq sifatida otishga hukm qilinganida 34 yoshda edi. Ayni kuchga toʻlgan, navqiron bu insonning aybi ham aqlli, bilimdon tadbirkorligi boʻlgan. Uning hamqishlogʻi Raimjon Erniyozov ham oʻziga toʻq, bilimdon va tadbirkor insonlardan biri boʻlgan. Ikkala yigit ham qirqqa kirmay chaquvdan “quloq”qa tortilgan va 1938-yilning 10-fevralida otuvga hukm qilinganlar.
Qilichboyliklar boshiga kelgan bu baloi kulfat shu bilan tugamadi. Birgina Mangʻit tumanining oʻzidan 1938-yilning 10-fevral sanasida 30 nafarga yaqin elim, yurtim, degan ilm-u maʼrifatli, tadbirkor va ishbilarmon insonlar oʻlim jazosiga hukm etilgan va shundan 13 nafari xolimbeglik edi. Bir kunda 13 nafar zabardast oʻgʻlonlarning oilalarida aza ochildi. 13 nafar xolimbeglik yigitlarning ortida boʻzlab qolgan norasida goʻdaklar, 20-30 yoshning nari-berisida bevalik jabrini tortgan yosh-yosh juvonlar, «Bolam!» deb unsiz faryodlar chekib, azoblar zabtidan tishlari toʻkilgan, erta keksaygan otalar, jafokash onalar qoldi.

– Nafaqat  Xolimbegda, balki  butun Mangʻit tumanida odamlar biri-biri bilan koʻrishib, soʻzlashmoqqa, dardlashmoqqa qoʻrqib qoldilar, – deb yozgandi Qutim bobo Doʻsimmatov oʻzining Amudaryo tuman hokimligiga 2001-yil 5-iyun sanasida otasi Doʻsimmat Matniyozovning nomini oqlashda yordam soʻrab yoʻllagan murojaatida.   — Sababi, ikki kishi uzoq gaplashib turib qolishining oʻzidan qandaydir yomonlikning isi kelardi.
“Yomonlik…” Bu soʻzning zamirida eng yovuz illatlar bor – chaqimchilik, tuhmat, xiyonat, fitna, nayrang, makkorlik, dushmanlik… Shuning uchun bu soʻzni ishlatganimizda qalbimiz muzlaydi, yuragimiz namakob ichganday achishadi, vujudimiz karaxt boʻladi.
«Katta terror» nomini olgan 1937-yilning iyulidan 1938-yilning noyabr-dekabr oyigacha davom etgan bir yarim yillik qatagʻon davrida xalqimiz goʻyo zahar yutdi, soʻzlashga ochilgan lablar qulflandi, tillar kesildi. Gung va kar, karaxt yashadi xalq. Millat otalari bolalarini tuzum oʻzgarayotgan kezlar notayin toʻz-toʻzlarga berdi, soʻng ikkinchi jahon urushiga, yana qama-qamalar, «oʻzbek ishi», «paxta ishi»… ga berdi, yovqur bolalarini.
Nazarimda, xalqimiz uchun bu qatagʻonlar, agar haqiqatga tik qaraydigan boʻlsak, juda uzoq – 70-yil davom etdi. Mana 30-yilki, yurtda erk tugʻi baland tutilgan – OZODmiz. Ming-ming shukur. Ana shu ozodlik yalovini tutib oʻtganlar va bugungi dorilomon kunlarga yetmaganlar haqqi, Vatanda TINChLIK mangu boʻlsin! Aziz ajdodlarimiz ot surib oʻtgan bu qutlugʻ zamin mangu obod boʻlsin. Erk, hurriyat yoʻlida jon fido etgan qatagʻon qurbonlari haqiga duo qiling, azizlar, ular bizning bugungi dorilomon kunlarimiz orzusida yashab, shu orzu-armon bilan kafanlangan begunoh shahidlar edilar...

Robiya YOʻLDOShEVA.